Besin Alerjisi Nedir?

Besin alerjisi, bağışıklık sisteminin normalde zararsız olan belirli bir besin maddesini tehdit olarak algılaması ve buna karşı aşırı tepki vermesidir. Bu tepki, besin tüketildikten sonra dakikalar içinde başlayabileceği gibi bazı durumlarda birkaç saat sonra da ortaya çıkabilir. Ciltte kaşıntı ve döküntüden nefes darlığına kadar değişen belirtilere yol açabilen besin alerjisi, nadiren yaşamı tehdit eden anafilaksi tablosuna neden olabilir.

Besin alerjisi her yaşta görülebilir; ancak özellikle bebeklik ve çocukluk döneminde daha sık fark edilir. Bazı çocuklarda alerji zamanla ortadan kalkabilirken fıstık, kabuklu deniz ürünleri ve bazı kuruyemişlere karşı gelişen alerjiler uzun süre, hatta yaşam boyu devam edebilir.

Besin alerjisi ile besin intoleransı arasındaki fark nedir?

Besin alerjisi ve besin intoleransı günlük hayatta sıklıkla birbirine karıştırılır. Ancak bu iki durumun oluşma mekanizması ve taşıdığı riskler farklıdır.

Besin alerjisinde bağışıklık sistemi rol oynar. Vücut, belirli bir besindeki proteini zararlı kabul eder ve bu maddeye karşı antikorlar ya da başka bağışıklık yanıtları oluşturur. Bu nedenle küçük miktarda besin bile ciddi reaksiyonlara yol açabilir.

Besin intoleransı ise genellikle bağışıklık sistemiyle ilişkili değildir. Laktoz intoleransında olduğu gibi sindirim enzimlerinin yetersizliği veya bazı besin bileşenlerine duyarlılık söz konusu olabilir. İntolerans; şişkinlik, gaz, karın ağrısı ve ishal gibi sindirim sistemi yakınmalarına neden olabilir, ancak çoğunlukla anafilaksiye yol açmaz.

Besin alerjisine neden olan yaygın gıdalar

Her besin alerjiye neden olabilir. Bununla birlikte bazı gıdalar diğerlerine göre daha sık alerjik reaksiyonla ilişkilendirilir. En yaygın alerjenler arasında şunlar bulunur:

• İnek sütü ve süt ürünleri
• Yumurta
• Yer fıstığı
• Fındık, ceviz, badem ve diğer sert kabuklu yemişler
• Buğday
• Soya
• Balık
• Karides, yengeç ve diğer kabuklu deniz ürünleri
• Susam

Bu gıdalar; soslar, hazır yiyecekler, çikolatalar, unlu mamuller ve paketli atıştırmalıklar içinde fark edilmeden bulunabilir. Bu nedenle tanı konulan kişilerin ürün etiketlerini dikkatle okuması ve çapraz bulaşma ihtimalini de göz önünde bulundurması gerekir.

Besin alerjisi belirtileri nelerdir?

Besin alerjisi belirtileri kişiden kişiye değişebilir. Aynı kişi, farklı zamanlarda aynı besine karşı farklı şiddette reaksiyon gösterebilir. En sık görülen belirtiler aşağıdaki gruplarda incelenebilir.

Cilt belirtileri

• Kurdeşen veya ürtiker
• Ciltte kızarıklık
• Kaşıntı
• Dudak, göz çevresi, dil veya yüzde şişme
• Egzama belirtilerinde artış

Sindirim sistemi belirtileri

• Ağızda, dudaklarda veya boğazda kaşıntı
• Karın ağrısı ve kramp
• Bulantı ve kusma
• İshal
• Yutma güçlüğü

Solunum sistemi belirtileri

• Burun akıntısı veya burun tıkanıklığı
• Öksürük
• Hırıltılı solunum
• Boğazda daralma hissi
• Nefes darlığı

Dolaşım sistemi belirtileri

• Baş dönmesi
• Halsizlik
• Bayılma
• Tansiyon düşmesi
• Çarpıntı

Anafilaksi nedir?

Anafilaksi, besin alerjisinin en ciddi ve acil müdahale gerektiren şeklidir. Hızla ilerleyebilir ve aynı anda birden fazla organ sistemini etkileyebilir. Yaygın kurdeşen, yüzde veya dilde hızlı şişme, nefes darlığı, ses kısıklığı, tekrarlayan kusma, baş dönmesi, bilinç değişikliği veya bayılma anafilaksi belirtisi olabilir.

Anafilaksi şüphesi varsa kişi vakit kaybetmeden 112 Acil Çağrı Merkezi aranarak acil sağlık hizmeti almalıdır. Kişiye daha önce hekim tarafından reçete edilmiş adrenalin oto-enjektörü varsa, kullanım talimatına uygun şekilde uygulanmalıdır. Belirtiler geçse bile tıbbi değerlendirme gerekir. Antihistaminikler, anafilakside adrenalin tedavisinin yerine geçmez.

Besin alerjisi neden olur?

Besin alerjisinin tek bir nedeni yoktur. Genetik yatkınlık, bağışıklık sisteminin özellikleri ve çevresel etkenler birlikte rol oynayabilir. Ailesinde alerji, astım, egzama veya alerjik rinit bulunan kişilerde besin alerjisi gelişme ihtimali artabilir.

Besin alerjileri özellikle çocuklarda daha sık görülür. Bağışıklık sistemi ve sindirim sistemi geliştikçe bazı alerjiler zamanla azalabilir. Ancak bu durum her alerjen için geçerli değildir. Bir besinin güvenli olup olmadığı, doktor önerisi olmadan evde yeniden denenmemelidir.

Besin alerjisi nasıl teşhis edilir?

Tanı süreci, yalnızca tek bir test sonucuna göre değil, kişinin öyküsü ve muayene bulguları birlikte değerlendirilerek yürütülür. Alerji ve immünoloji uzmanı şu bilgileri sorgulayabilir:

• Reaksiyonun hangi besinden sonra ortaya çıktığı
• Tüketilen besinin miktarı
• Belirtilerin ne kadar sürede başladığı
• Belirtilerin ne kadar sürdüğü
• Daha önce benzer bir reaksiyon yaşanıp yaşanmadığı
• Egzama, astım veya başka alerjik hastalıkların bulunup bulunmadığı
• Ailede alerji öyküsü olup olmadığı

Gerekli görüldüğünde deri prik testi, kanda spesifik IgE ölçümü veya kontrollü eliminasyon ve besin yükleme testleri uygulanabilir. Oral besin yükleme testi, alerji uzmanının gözetiminde ve acil müdahale olanaklarının bulunduğu sağlık kuruluşlarında yapılmalıdır. Bu testin evde uygulanması güvenli değildir.

Besin alerjisi tedavisi nasıl yapılır?

Besin alerjisinde temel yaklaşım, sorumlu besinden ve gerektiğinde o besini içeren ürünlerden kaçınmaktır. Bunun için alerjenin adını bilmek, etiket okumayı öğrenmek ve dışarıda yemek yerken içerik hakkında bilgi almak önemlidir.

Tedavi ve korunma planı kişiye göre değişebilir. Doktor şu konularda yol gösterebilir:

• Kaçınılması gereken besinler ve içerikler
• Gıda etiketlerinde dikkat edilmesi gereken ifadeler
• Çapraz bulaşmayı önleme yöntemleri
• Acil durumda kullanılacak ilaçlar
• Adrenalin oto-enjektörünün ne zaman ve nasıl kullanılacağı
• Okul, iş yeri veya bakım verenler için hazırlanacak acil eylem planı

Antihistaminikler bazı hafif alerji belirtilerinin kontrolünde kullanılabilir. Ancak ilaç seçimi ve dozajı mutlaka hekim önerisiyle belirlenmelidir. Anafilaksi riski bulunan kişilerin acil durum planını yanında taşıması, yakınlarının ve bakıcılarının da bu planı bilmesi önemlidir.

Besin alerjisinde etiket okuma neden önemlidir?

Besin alerjisi olan kişiler için ürün etiketlerini okumak yalnızca alerjenin kendisini aramak anlamına gelmez. Alerjen, farklı bir bileşen adıyla veya üretim sürecindeki çapraz bulaşma uyarısıyla belirtilmiş olabilir.

• İçindekiler listesini her alışverişte kontrol edin.
• Daha önce güvenli olan bir ürünün içeriğinin değişebileceğini unutmayın.
• “Eser miktarda içerebilir” gibi uyarıları dikkate alın.
• Restoranlarda yemeğin içeriğini ve hazırlanma koşullarını sorun.
• Aynı bıçak, tava, kızartma yağı veya hazırlama yüzeyinin kullanılmasının risk oluşturabileceğini bilin.

Bebeklerde ve çocuklarda besin alerjisi

Bebeklerde besin alerjisi; cilt döküntüsü, kusma, dışkıda kan, hırıltı, beslenme güçlüğü veya gelişme geriliği gibi belirtilerle fark edilebilir. Ancak bu belirtilerin başka nedenleri de olabilir. Bu nedenle özellikle bebeklerde doktor önerisi olmadan anne sütünden veya ek gıdalardan geniş kapsamlı besin grupları çıkarılmamalıdır.

Ek gıdaya geçiş ve alerjen gıdaların tanıştırılması konusunda çocuk doktorunun önerileri dikkate alınmalıdır. Alerji şüphesi bulunan çocuklarda gereksiz kısıtlı diyetler, büyüme ve gelişme açısından risk oluşturabilir. Gerekli durumlarda çocuk alerji uzmanı ve diyetisyen birlikte çalışabilir.

Besin alerjisi olanlar günlük yaşamda nelere dikkat etmeli?

• Alerji tanısını ve acil durum planını aile bireyleri, öğretmenler ve iş arkadaşlarıyla paylaşın.
• Reçete edilen acil ilaçları son kullanma tarihi açısından düzenli kontrol edin.
• Dışarıda yemek yerken mutfak çalışanlarına alerjinizi açıkça bildirin.
• İçeriğinden emin olmadığınız yiyecekleri tüketmeyin.
• Çocukların çanta veya kıyafetlerinde alerji bilgisi bulunan bir kart taşımasını sağlayın.
• Başkasının kullandığı ilaçları kullanmayın ve tedavi planını doktorunuzla güncelleyin.
• Alerji kontrollerini aksatmayın.

Ne zaman doktora başvurulmalı?

Bir besin tüketildikten sonra tekrarlayan cilt, sindirim veya solunum belirtileri ortaya çıkıyorsa aile hekimine, çocuk doktoruna veya alerji ve immünoloji uzmanına başvurulmalıdır. Nefes darlığı, boğazda şişme, yaygın döküntü, bayılma veya hızlı kötüleşme varsa beklemeden acil yardım çağrılmalıdır.

Sonuç: Besin alerjisi kontrol edilebilir mi?

Besin alerjisi dikkatli takip ve doğru bir korunma planıyla yönetilebilir. En önemli adımlar; doğru tanı almak, sorumlu alerjeni öğrenmek, etiketleri dikkatle okumak ve acil durumda ne yapılacağını bilmektir. Besin alerjisi şüphesi olan kişilerin kendi kendine tanı koymak veya uzun süreli kısıtlı diyet uygulamak yerine bir sağlık uzmanına başvurması gerekir.

Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır ve tıbbi muayene ya da doktor önerisinin yerine geçmez.